نقطه صفر تاریخ: گوبکلی‌تپه و محوطه‌های باستانی اطراف آن

گوبکلی‌تپه، کهن‌ترین سازه آیینی عظیم شناخته‌شده در جهان، بخش بزرگی از آنچه گمان می‌کردیم درباره نیاکان شکارچی‌ـگردآورنده پیش‌ازتاریخی‌مان می‌دانیم را دگرگون کرده است. این محوطه همچنین نقطه آغاز سفری به برخی از شگفت‌انگیزترین مکان‌های منطقه بین‌النهرینی ترکیه است.

گوبکلی‌تپه

ما شکارچی‌ـگردآورندگان را گروه‌هایی کوچک و نسبتاً ابتدایی تصور می‌کردیم که از جایی به جای دیگر کوچ می‌کردند و تنها تا زمانی می‌ماندند که حیوانی برای شکار و گیاهی برای گردآوری وجود داشت. گوبکلی‌تپه با قدمتی که به 9600 پیش از میلاد می‌رسد، نشان داد که آن‌ها بسیار کمتر از آنچه می‌پنداشتیم ابتدایی بودند. آن‌ها سازمان اجتماعی داشتند، می‌توانستند برای هدفی مشترک گرد هم آیند و قادر بودند ستون‌های سنگی T شکل 15 تنی را که با نقش‌برجسته‌های جانوری با مهارتی تحسین‌برانگیز حکاکی شده بودند برپا کنند و برای خود مرکزی آیینی و محل گردهمایی بسازند.

هالفتی

هالفتی که در سال 855 پیش از میلاد به دست شلمنصر دوم، پادشاه آشور، بنیان نهاده شد، در 102 کیلومتری شرق غازی‌عنتاب قرار دارد و یکی از روستاهایی است که از سد بیره‌جیک و دریاچه پشت آن تأثیر پذیرفته‌اند. برخلاف سکونتگاه‌های دیگر، فرات آن را به‌طور کامل در خود فرو نبرد، اما بخشی از روستا نتوانست از آب در امان بماند.

مسجد را در لبه دریاچه جدید می‌بینید و اگر به درون آب نگاه کنید، طرح خانه‌های زیر آب رفته را تشخیص می‌دهید؛ منظره‌ای تقریباً سوررئال. این تغییرات منطقه را به جاذبه‌ای گردشگری تبدیل کرده، اما چون روستا عضو جنبش سیتااسلو (Cittaslow) است که از فرهنگ شهری آرام و بی‌شتاب حمایت می‌کند، گزینه‌های اقامت محدود است.

• روم‌قلعه — دژی که آشوری‌ها بر فراز تپه‌ای نزدیک هالفتی ساختند
• ساواشان — روستایی متروکه و نیمه‌غرق

کوه نمرود

کوه نمرود از سال 1987 در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. شهرت آن به خاطر مجسمه‌های قله است که پادشاهی کوماژن ساخت؛ واحدی سیاسی که بر ویرانه‌های امپراتوری اسکندر مقدونی بنیان گرفت. این پادشاهی تنها 200 سال دوام آورد و سپس در امپراتوری روم ادغام شد، اما در دوران حیاتش به گورستان‌ها و آرامگاه‌هایش شناخته می‌شد. قله در واقع آرامگاه و بنای یادبود شاه آنتیوخوس یکم است.

مجسمه‌ها هشت تا نه متر ارتفاع دارند و فرمانروا، شیرها، عقاب‌ها و خدایان گوناگون یونانی، ارمنی و مادی را به تصویر می‌کشند. آن‌ها در اصل نشسته بودند، اما زمانی آسیب دیدند و سرهایشان جدا شد و در جایی که امروز قرار دارند پراکنده شد. نقش‌برجسته‌ها و تپه‌ای گورمانند (تومولوس) هم وجود دارد که برخی آن را آرامگاه پادشاه می‌دانند، هرچند همه باستان‌شناسان قانع نشده‌اند که آرامگاه پیدا شده است.

زئوگما

زئوگما در سال 300 پیش از میلاد به دست سلوکوس یکم نیکاتور، یکی از سرداران اسکندر مقدونی، بنیان نهاده شد. نامش را از پلی گرفت که دو کرانه فرات را به هم وصل می‌کرد: زئوگما در یونانی باستان به معنای «پل» یا «گذرگاه» است.

این شهر بعدها به تصرف رومیان درآمد و به‌طور طبیعی به بیزانسی‌ها رسید. در سال 256، شاپور یکم، پادشاه ساسانی، آن را ویران کرد؛ زئوگما هرگز به‌طور کامل بهبود نیافت و رونق پیشین خود را بازنیافت. حملات اعراب سرانجام به متروک شدن آن انجامید. منطقه بعدها دوباره مسکونی شد، اما بدون پیوستگی با زئوگمای باستان.

زئوگما نیز مانند بسیاری از محوطه‌های تاریخی منطقه، با ساخت سد و دریاچه پشت آن تا حدی زیر آب رفت؛ تخمین زده می‌شود 25% از سطح شهر اکنون زیر فرات باشد. موزه موزاییک زئوگما در غازی‌عنتاب با قطعاتی ایجاد شد که پیش از آب‌گرفتگی از محوطه خارج شده بودند و باستان‌شناسان همچنان در آنجا کار می‌کنند و هنوز چیزهای بسیاری برای کشف باقی مانده است.